جايزه معماری پريتزکر (Pritzker Architecture Prize) که هر سال به یک معمار زنده بخاطر کارهای بزرگ دوران زندگی­اش اهدا می­گردد، توسط خانواده پریتزکر و از طریق بنیاد هایت (Hyatt Foundation) در سال 1979 بنیان گذاشته شد. هدف این جایزه که اغلب به عنوان «نوبل معماری»، «معتبرترین جایزه معماری» و یا «بزرگترین افتخار رشته معماری» توصیف می­شود، بزرگداشت یک معمار زنده است که کارهای ساخته­شده او نشان­دهنده مجموعه­ای از ویژگی­هایی همچون استعداد، بینش و تعهد بوده و از طریق هنر معماری کمک­های قابل­توجه و ماندگاری به بشریت و محیط ساخته­شده عرضه کرده باشد.
عنوان جایزه از نام خانواده پریتزکر گرفته شده است که از دیرباز بخاطر پشتیبانی از فعالیت­های آموزشی، مذهبی، خیریه اجتماعی، علمی، پزشکی و فرهنگی در شیکاگو مشهور بوده­اند. خانواده پریتزکر به علت علاقه شدیدشان به ساختمان که ناشی از اشتغال آنان به توسعه هتل­های هایت (Hyatt Hotels) در اقصی­نقاط جهان می­باشد و همچنین بدین خاطر که معماری به عنوان یک تلاش خلاقانه در جوایز نوبل در نظر گرفته نشده است، رشته معماری را برای اعطای جایزه برگزیده­اند.
توماس جی. پریتزکر (Thomas J. Pritzker)، رئیس کنونی بنیاد هایت، در خصوص تاریخچه جایزه پریتزکر چنین توضیح می­دهد: «خانواده ما به عنوان ساکنان بومی و اصیل شیکاگو، بخاطر زندگی در خاستگاه آسمانخراش­ها، شهری مملو از ساختمان­های طراحی­شده توسط طلایه­داران معماری همچون لوئیس سالیوان، فرانک لویدرایت، میس ون­دررو و بسیاری از افراد دیگر، اطلاعات و آگاهی زیادی درباره معماری داشتند.» او در ادامه می­گوید: «ما در سال 1967 یک ساختمان نیمه­تمام خریداری کردیم تا آن را به دفتر هایت در آتلانتا تبدیل کنیم. آتریوم بالاآمده آن در همان حالت اصلی­اش به خوبی قابل استفاده بود و از این­رو به بخش نمادین هتل­های هایت در سراسر جهان تبدیل شد. خیلی زود تأثیر مسلم این طرح بر حال­وهوای مهمانان و طرز برخورد کارمندان­مان مشخص گشت. با اینکه معماری شیکاگو توجه ما را نسبت به هنر معماری جلب نموده بود، لیکن کار ما برای طراحی و ساخت هتل­ها، ما را از تأثیری که معماری می­تواند بر رفتار انسان داشته باشد، آگاه نمود. از این­رو در سال 1978، زمانی که ما به فکر بزرگداشت معماران زنده افتادیم، کاملاً متأثر از هنر معماری بودیم. پدر و مادرم بر این باور بودند که یک جایزه هدف­مند، گذشته از اینکه باعث افزایش و تقویت آگاهی و توجه عمومی نسبت به ساختمان­ها خواهد شد، خلاقیت بسیار زیادی نیز در حرفه معماری ایجاد خواهد نمود.»
از سال 1979 تاکنون، هر سال یک برنده برای جایزه معماری پریتزکر انتخاب شده است، بجز سال­های 1988 و 2001 که در هر یک از این سال­ها دو برنده برای دریافت جایزه معرفی گردید. نخستین بار در سال 1988، به مناسبت جشن دهمین سالگرد برگزاری جایزه، گوردن بون­شافت (Gordon Bunshaft) از ایالات متحده و اسکار نیمه­یر (Oscar Niemeyer) از برزیل، مشترکاً برای دریافت جایزه انتخاب شدند. در سال 2001 نیز ژاک هرزوگ (Jacques Herzog) و پی­یر دمورن (Pierre de Meuron)، دو شریک از یک شرکت سویسی، به عنوان برنده جایزه انتخاب گردیدند، زیرا داوران معتقد بودند که این دو معمار چنان تنگاتنگ یکدیگر کار می­کنند که هر یک در واقع توانایی­ها و استعدادهای آن دیگری را تکمیل می­کند و کار آنان حاصل همکاری­های صادقانه و درازمدتی است که قدردانی از یکی آنان، بدون تجلیل از دیگری را ناممکن می­کند.
بسیاری از روش­های برگزاری جایزه پریتزکر همچون شیوه­ گزینش برندگان و اعطای پاداش­ها دقیقاً مشابه جایزه نوبل طرح­ریزی شده­اند. برندگان جایزه پریتزکر یک پاداش 100،000 دلاری، یک تقدیرنامه رسمی و از سال 1987 یک مدالیون برنز دریافت می­کنند. تا پیش از این سال، یک مجسمه هنری مور (Henry Moore)، ساخته­شده به تعداد محدود، به هر برنده اهدا می­شد.
نامزدهای دریافت جایزه از تمامی کشورها پذیرفته می­شوند؛ از صاحب­منصبان دولتی، نویسندگان، منتقدین، دانشگاهیان، معماران همکار و شریک، مجامع معماری یا صاحبان صنایع، در واقع هر کسی که شاید در پیشرفت معماری مطلوب سهیم بوده است. پذیرش نامزدها در سال­های مختلف طی یک روند پیوسته صورت می­گیرد و در ژانویه هر سال پایان می­یابد. نامزدهای پذیرفته­شده بعد از پایان این مدت، بطور خودکار برای جایزه سال تقویمی بعد در نظر گرفته می­شوند. انتخاب نهایی برنده از میان نامزدها، بدون در نظر گرفتن ملیت، نژاد، عقیده یا ایدئولوژی آنها، توسط هیئت داوران بین­المللی، با شور و رأی­گیری مخفی انجام می­شود. تا به امروز بالغ بر 500 نفر از بیش از 47 کشور جهان نامزد دریافت این جایزه بوده­اند.
مراسم اهدای جایزه، بخاطر تجلیل از معماری سایر دوره­های تاریخی و یا کارهای برندگان پیشین جایزه، هر سال در یکی از نقاط مختلف جهان که از نظر تاریخی و یا معماری دارای اهمیت و ارزش باشند، برگزار می­گردد.

برندگان جایزه معماری پریتزکر
اسامی برندگان جایزه معماری پریتزکر طی 27 سال برگزاری این جایزه، به شرح زیر است:

1. سال 1979: فیلیپ جانسون (Philip Johnson) از ایالات متحده

2. سال 1980: لوئیس باراگان (Luis Barragan) از مکزیک

3. سال 1981: جیمز استرلینگ (James Stirling) از انگلستان

4. سال 1982: کوین روشه (Kevin Roche) از ایالات متحده

5. سال 1983: یو مینگ پی (Ieoh Ming Pei) از ایالات متحده

6. سال 1984: ریچارد مه­یر (Richard Meier) از ایالات متحده

7. سال 1985: هانس هولاین (Hans Hollein) از استرالیا

8. سال 1986: گاتفرید بوهم (Gottfried Boehm) از آلمان

9. سال 1987: کنزو تانگه (Kenzo Tange) از ژاپن

10. سال 1988: گوردن بون­شافت (Gordon Bunshaft) از ایالات متحده و اسکار نیمه­یر (Oscar Niemeyer) از برزیل

11. سال 1989: فرانک گری (Frank O. Gehry) از ایالات متحده

12. سال 1990: آلدو روسی (Aldo Rossi) از ایتالیا

13. سال 1991: رابرت ونتوری (Robert Venturi) از ایالات متحده

14. سال 1992: آلوارو سیزا (Alvaro Siza) از پرتغال

15. سال 1993: فومیهیکو ماکی (Fumihiko Maki) از ژاپن

16. سال 1994: کریستین دو پورتزامپارک (Christian de Portzamparc) از فرانسه

17. سال 1995: تادائو آندو (Tadao Ando) از ژاپن

18. سال 1996: رافائل مونئو (Rafael Moneo) از اسپانیا

19. سال 1997: سور فهن (Sverre Fehn) از نروژ

20. سال 1998: رنزو پیانو (Renzo Piano) از ایتالیا

21. سال 1999: سر نورمن فاستر (Sir Norman Foster) از انگلستان

22. سال 2000: رم کولهاس (Rem Koolhaas) از هلند

23. سال 2001: ژاک هرزوگ (Jacques Herzog) و پی­یر دمورن (Pierre de Meuron) از سوئیس

24. سال 2002: گلن مورکات (Glenn Murcutt) از استرالیا

25. سال 2003: یورن اتزن (Jørn Utzon) از دانمارک

26. سال 2004: زاها حدید (Zaha Hadid) از انگلستان

27. سال 2005: تام مین (Thomas Mayne) از آمریکا