:: صفحه‌ی اول     :: درباره‌ی ما     :: تماس با ما
يكشنبه، ۲ مهر ۱۳۹۶
:: English Section
P پیرامون
نگاهی به کاخ هشت‌بهشت تبریز

سیما هاشمی‌نیاکاخ در معماری ایران
در مورد معنای لغوی کاخ در فرهنگ لغت عمید چنین آمده است: قصر، کوشک، عمارت بزرگ و عالی که دارای چندین اتاق باشد. اما در جستوجوی تاریخی، کاخ در وسیعترین شکل خود تنها یک ساختمان نبود بلکه یک مجتمع کامل محسوب میشد که میتوانست تا یک مایل طول و بیش از نیم مایل عرض داشته باشد. چنین مجموعه‌ای برای برآوردن تمامی نیازهای خصوصی و رسمی دربار طراحی میشد. کاخها غالبا به¬ صورت اقامتگاه خصوصی وسیعی برای پادشاه، خانواده وی و ملتزمین به همراه تسهیلاتی برای محافظان پادشاه شامل سربازخانه، اسلحه‌خانه، اصطبل و دیوانهای مختلفی برای مقامات که تماما در بین دیوارهای کاخ قرار میگرفتند،
ساخته میشدند.
شاید نتوان زمان دقیقی را برای شروع احداث کاخها در ایران برشمرد، اما میتوان گفت که با تغییر ماهیت تدریجی بناهایی که به عنوان معبد، نیایشگاه، قلعه دفاعی و همچنین بناهایی که برای سکونت حکمرانان استفاده میشد (چغازنبیل)، کاخ¬ها یا قصرها (با طرحها و نقشه‌های گوناگونی به ¬صورت کوشک، مربع یا مستطیل و ...) شکل گرفته و مقر حکومتی سلسله‌های مختلف شده‌اند. در این خصوص، میتوان به‌عنوان نمونه به مجموعه تخت جمشید در دوره هخامنشی، کاخ آشور در دوره اشکانی، کاخ تیسفون و کسری در سروستان در دوره ساسانی اشاره کرد. بعد از اسلام نیز این بناها برای سکونت و امور حکومتی به کار گرفته شدند.
از کاخهای دوران صدر اسلام تا دوره صفویه در ایران تقریبا اثری برجای نمانده است. از دوره صفویه احداث کاخها وارد مرحله تازه‌ای شد و در پایتختهای سه‌گانه آنها (تبریز، قزوین و اصفهان) نمونه‌های جالب توجهی ساخته شده‌اند. کاخهای چهلستون، هشت¬بهشت و عالی‌قاپوی اصفهان، صفی‌آباد بهشهر، فین¬کاشان و فرح‌آباد ساری از مهم¬ترین نمونه¬های شیوه معماری عهد صفویان هستند. شاید بتوان مهمترین ویژگی کاخهای دوره صفویه را کاربرد تزیینات به¬خصوص تزیین با کاشیکاری، گچبری، آیینه‌کاری و سنگ¬کاری دانست.

کاخ هشت‌بهشت تبریز
جغرافی‌نویسان و جهانگردانی که از قرن سوم و چهارم هجری به بعد از تبریز دیدن کرده و مطالبی درباره تبریز نوشته‌اند به وجود بناها، کاخها و سرای¬های باشکوه و زیبایی در تبریز، که غالباً از طرف سلاطین، امرا و وزرا ساخته شده و به نام بانیان خود معروف بوده‌اند، اشاره کرده‌اند.
برخی از این بناها به مرور زمان از بین رفته و اکنون نشانی از آنها بر جای نمانده است و برخی هم به صورت ویرانه‌هایی درآمده‌اند که حکایت از عظمت و شکوه نخستین خود دارند و تعداد بسیار اندکی نیز، به‌خاطر نزدیکی زمان احداث و توجه متولیان آنها به صورتی تقریبا سالم باقی مانده¬اند.
کاخ هشت بهشت در تبریز، نمونه‌ای از این بناها است که اکنون نه‌تنها اثری از این کاخ باشکوه باقی نمانده بلکه حتی می¬توان گفت که وجود چنین بنای باشکوهی در تبریز فراموش شده است. آنچه در ادامه می‌آید، بررسی و معرفی اجمالی این بنای باشکوه با تکیه بر اسناد و منابع موجود (هرچند اندک) میباشد.

تاریخ احداث کاخ هشت بهشت
هشت¬بهشت که یکی از کاخهای زیبا و معروف دوره آق‌قویونلو بود، در سال 888 هجری قمری، به دستور سلطان یعقوب پسر اميرحسن بيك مشهور به اوزون حسن، در تبريز بنا شد. البته در مورد بانی احداث این کاخ روایتهای متفاوتی وجود دارد؛ چنانچه برخی این کاغ را به اوزون حسن و برخی دیگر به پسرش یعقوب نسبت می دهند. به هر ترتیب اولین کاخ هشت بهشت، در تبریز و در قرن نهم هجری بنا شده است.

موقعیت کاخ هشت بهشت
در خصوص موقعیت این کاخ، در اسناد و نوشته¬های برجای مانده، مطالب مختلف و گاه ضد و نقیضی دیده میشود. در ادامه برخی از مهمترین اسناد که در آنها موقعیت این کاخ ذکر شده است، اشاره میشود.
صاحب تاریخ عالم‌آرای امینی در شرح رویدادهای سال 888 هجری قمری چنین نوشته است:
"غره محرم این سال فرخنده مال نزول موکب مسرت انگیز در دارالسلطنه تبریز بود، جهان از فتنه آرمیده و ایام حوادث به آخر انجامیده و در این سال عمارت قصر هشت بهشت که در باغ صاحب آباد بنیاد افکنده بودند، مکمل گشته بود و آن عمارتی است در وسط آن باغ همچو اورنگ فیروزه برافراخته و رفعت شرفاتش سنگ حرمان به جانب خورنق و هرمان انداخته و صنع بنایش بر صورت مثمن و محاذی هر ضلع